А.И.Иванов: Хүчтэй баян хөрш ядуу, байнга гуйдаг хөршөөс хамаагүй илүү шүү дээ

Монголд хэрэгжүүлэх гэж буй Усан цахилгаан станц, улирлын тохируулгагатай ус нөөцлөх байгууламж барих төслийн талаар Дорнод-Сибирийн технологи, менежментийн улсын их сургуулийн багш, шинжлэх ухааны доктор И. А. Иванов нийтлэл бичжээ. Түүний нийтлэлийг орчуулан хүргэж байна.

Шүрэнгийн УЦС-ын тухай

“Монголд усан цахилгаан станц барих асуудлаар бид “Барьвал ямар хор уршиг тарьж болох вэ, “Барихгүй бол ямар сайн талтай вэ” гэх зэргээр чамгүй олон жил маргаж байна.

Өвөг дээдэс маань “Уншиж буй номоо орхиод, эрүүл ухаанаа дайчлая" гэдэг сэн. Нэг их яарч тэвдэлгүйгээр учир начрыг олох гээд үзье л дээ. Эрүүл ухаан дараах зүйлийг зөвлөж байх юм:

Барьж болохгүй -Усан санг Сэлэнгэ мөрний гол судлаас хагас жилийн турш дүүргэх ба хэрэв тухайн жил хур тунадас багатай байх бол Сэлэнгэ мөрөн их хэмжээгээр дундрах болно.

УЦС баригдсан тохиолдолд өвлийн улиралд цахилгаан эрчим хүч илүү шаардлагатай гэдэгтэй холбогдон усны үндсэн урсгал өвлийн турш байх бөгөөд үүний үр дүнд Сэлэнгэ мөрний усны хэмжээ тухайн хугацаанд их байх болно. Энэ хугацаанд загас түрсээ шахдаггүй, хөлөг онгоц явахгүй, тариалангийн талбай услах шаардлагагүй, шашны зарим баярыг эс тооцвол усанд шумбах иргэдийн тоо эрс буурсан байна.

УЦС барих хэрэгтэй- Монгол улс нь хөгжлийн шинэ түвшинд хүрч байгаа бөгөөд, эрчим хүчний эх үүсвэр тэр тусмаа хямд бөгөөд бусад улс орноос бие даасан хараат бус эрчимхүчний эх үүсвэр шаардагдаж байна.

Монгол улс хөгжих нь бидэнд ашигтай юм, зэргэлдээх орон маань хүчтэй баян байх нь ядуу бөгөөд байнга гуйдаг хөршөөс хамаагүй илүү шүү дээ.

Байгал нуураас ус авахгүй, УЦС барьсан ч ус нь Байгал нуурт өмнөхийн адил орж ирж байх л болно. УЦС-ын турбин нь усаар хооллодоггүй шүү дээ.

Жижиг тосгодуудаар тогтохгүй Улаан-Үд хотын тэн хагасыг живүүлдэг 20 жилийн давтамжтай үер үгүй болно. Энэ үерийн бүсэд оршин сууж олон удаагийн гамшгийг амссан иргэдУЦС барихыг дэмжиж байгаа байх. Бид ч УЦС барихдаа голын ус үерлэх асуудлыг хяналттай болгож байнгын их, бага хэмжээний гамшигийг арилгана гэдгээ юуны өмнө хэлдэг байсан шүү дээ.

Үер нь тариалангийн талбай болон малын фермүүдээс өтөг бууц, бордоог юу ч үлдээлгүй хаман урсгаж, оршуулгын газрыг ч ухаж онгилдог. Гол мөрний голдирол алдагдаж, гүүрүүдийг эвдлэн нурааж, усны түвшин хэт өндөр үед усан онгоц явах боломжгүй болж, гүүрний доогуур ч гарч чадахгүйд хүрдэг.

Бид байнга Байгал нуурын усны түвшин болон нуураа хамгаалах асуудалд санаа түгшдэг, тэгвэл Эрхүүгийн болон Братскийн УЦС-ын 1-2 турбиныг хаачихья гэж бодоё. Юу болох бол? Бидэнд бол үнэгүй найдвартай их хэмжээний цахилгаан эрчим хүч шаардлагатай байдаг, харин тэд бол цахилгаангүйгээр болчих байх, дандаа л хоньчид юм чинь гэх үү. Гэтэл Монголд газрын тос, уран, байгалийн хий болон алт олборлоход цахилгаан хэрэгтэй байна.

Монголчуудыг харин каскад УЦС-уудыг нэг их шохоорхохгүй байгаасай гэж хүсэх байна. УЦС бүрийн дэргэд хямд эрчим хүчийг ашиглах сонирхолтой үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн тосгодуудбий болдог бөгөөд ус багатай жил эдгээр УЦС-ууд нь хангаж чадахгүй ч үе гардаг. Энэ нь дэлхий нийтэд үйл ажиллагаа явуулж буй УЦС-уудын түүх юм. Хэрэв УЦС-ын хажууд байрлах багахан хэмжээтэй хотыг өөр улс, хотоос эрчим хүч татан аварч болох бол, эдийн засгийн томоохон бүсүүдийн хувьд энэ нь хэцүү юм. Монгол нөхдүүд маань үүнийг ойлгоосой гэж хүсэж байна.

Бидний зүгээс ямар бодлого байж болох вэ, зураг төсөл хийх, барилга угсралтын ажил, тоног төхөөрөмж, цемент, арматур болон техник технологийн ханган нийлүүлэлт, тэр ч байтугай ажиллах хүчээр хангах ба аль болохоор манай турбин болон трансформаторуудыг тавиулах нь зүйтэй бөгөөд хоёр талд ашигтай байх болно. Хориглох биш дэмжих, найрамдал болон хамтын ажиллагаагаа улам бүр бататгах нь зүйтэй.

Эцэст нь хэлэхэд, 1935-37 онуудад Сэлэнгэ мөрөн дээр Буриадын нутаг дэвсгэр дээр УЦС барих хэмжилт хийж байсан бөгөөд усан сангийн хэмжээ нь Хиагтаар тогтохгүй Монголын жижиг хэсгийг хамрах байсан байжээ.

Асуулт: Бид хэрвээ УЦС барихаар болсон бол Монгол Улсаас асуух байсан болов уу? Ийм л байна даа. Хөршийн амжилтаар бахархаж, бие биендээ тусалж, энх тунх амьдарья”.

Иванов Игорь АлексеевичIvanova2006@mail.ru