“ТӨСӨВ 2027”: Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн дүгнэлт, иргэдийн амьдралд хэрхэн буух вэ

Засгийн газраас 2026 оны төсвийн тодотгол, 2027 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2028 оны төсвийн төсөөллийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хууулийг УИХ-д өргөн бариад байна.

Төсвийн төслийг УИХ-д өргөн барихаас өмнө Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл, Үндэсний аудитын газар танилцаж дүгнэлт өгсөн бөгөөд энэхүү дүгнэлтийг УИХ-д хүргүүлсний дараа албан ёсоор олон нийтэд нээлттэй мэдээлдэг уламжлалтай. Гэвч энэ дүгнэлт УИХ-ын албан ёсны цахим хуудас болох parliament.mn-ээс алга болжээ.

Гэхдээ өөр эх сурвалжуудад байгаа бөгөөд түүвэрлэн хүргэж байна.    

Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл (ТТБЗ)-өөс Засгийн газрын өргөн барьсан 2027 оны төсвийн төсөлд зарлагын огцом тэлэлт, инфляцын дарамт, өрийн эрсдэл нэмэгдэж байгааг онцгойлон анхааруулсан шүүмжлэлтэй дүгнэлт өгсөн байна.

Дээр дурдсанчлан, УИХ-д албан ёсоор танилцуулсан тус дүгнэлтийг сийрүүлбэл:

1. Зарлагын хэт тэлэлт ба Эдийн засгийн тэнцвэргүй байдал

• ДНБ-д эзлэх хувь өндөр: 2027 оны нийт зарлагыг 43.6 их наяд төгрөг буюу ДНБ-ий 37.8 хувьд хүргэхээр төлөвлөсөн байна. Энэ нь эдийн засгийн өсөлтийг хамгийн эрүүл хэлбэрээр дэмжих оновчтой түвшин (27%) болон урт хугацааны үндсэн чиглэлд заасан зорилтот түвшнээс (30%) даруй 7.8-10.8 нэгж хувиар өндөр байгааг шүүмжилжээ.

Дашрамд, эрх баригч МАН 2024 оны сонгуульд өрсөлдөхдөө эдийн засаг дахь төрийн оролцоо буюу ДНБ-д эзлэх төсвийн хувь хэмжээг жил дараалан бууруулахаар амалсан бөгөөд үүгээрээ хувийн хэвшилд хамрагдаж буй хүн амын дийлэнх олонхиос тодорхой хэмжээний санал цуглуулсан байдаг бөгөөд өргөн барьсан 2027 оны төсвөөрөө энэ амлалтаа зөрчжээ.   

• Инфляцын дарамт: Төсвийн нийт зарлага өмнөх үеэс 28.2 хувиар өсөхөөр байгаа нь зах зээл дээрх инфляцыг хөөрөгдөх, төгрөгийн худалдан авах чадварыг сулруулах бодит эрсдэлтэй гэж үзсэн.

Өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний үнэ ханш зах зээлд эргэлдэж буй бэлэн мөнгөний хэмжээ буюу эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр тогтож байдаг. Төр зохицуулалт хийж, хүнсний бүтээгдэхүүн, тэр дундаа мах, ногоо, гурил руу ихэвчлэн зарцуулагддаг цалин, тэтгэвэр рүү чиглүүлснээр мах, ногоо, гурил, импортынхоос бусад хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ ханш огцом өсөх нөлөө үзүүлнэ.  

2. Орлогын тодорхойгүй таамаглал (Оюутолгойгоос ногдол ашиг авах асуудал)

• Төсвийн төсөлд Оюу Толгой төсөл-өөс 3 их наяд төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, үүнээс 2 их наядыг нь шууд төсөл арга хэмжээнд зарцуулахаар тусгасан. Гэвч тус компаниас орж ирэх ногдол ашгийн хэмжээ, хугацаа болон олгох нөхцөлүүд нь бүрэн тодорхой болоогүй байхад ийм өндөр дүнгээр төсвийн орлогод урьдчилан тооцож төлөвлөх нь эрсдэлтэй гэдгийг ТТБЗ-ийн гишүүд анхааруулсан байна.

3. Төсвийн хуулийн шаардлага ба Өрийн дарамт

• Тусгай шаардлагын өөрчлөлт: Засгийн газраас төсвийн тусгай шаардлагуудыг дур мэдэн өөрчилж (хуульд өөрчлөлт оруулах замаар) өргөн барьсан нь 2027 оны төсөв тогтвортой байдлын шаардлагыг бодитоор хангаж чадсан эсэхийг хууль эрх зүйн хувьд үнэлэхэд хүндрэл учруулж байна гэж ТТБЗ дүгнэжээ.
• Өрийн тааз: Засгийн газрын өрийн хэмжээ ДНБ-ий 50 хувьд дөхөж, өрийн үйлчилгээний ачаалал нэмэгдэж байгааг тодотгосон байна.

Засгийн газрын өргөн барьсан Төсвийн тодотголыг хэлэлцэх явцад “Тодотголыг оруулж ирсэн чигээр нь баталбал өрийн хэмжээ оны эцэс гэхэд ДНБ-ий 44 хувьтай тэнцэнэ” гэсэн мэдээллийг Монголбанкнаас танилцуулаад байна.

Зөвлөлөөс өгсөн зөвлөмжүүд:

1. Төсвийн бодлогыг мөчлөг сөрсөн хэлбэрээр (эдийн засаг сайн байхад зардлаа хумих) тууштай хэрэгжүүлэх.
2. Эдийн засаг дахь төрийн оролцоо, данхар бүтцийг бодитоор бууруулах.
3. Төрийн албан хаагчдын цалин хөлсний өсөлтийг эдийн засгийн бодит бүтээмжтэй уялдуулах.
4. Хэрэв зардлыг танахгүй бол төсвийг ирэх онд дахин тодотгох эрсдэл өндөр байна гэдгийг сануулсан. Жич: Засгийн газар хүссэн үедээ төсөв тодотгох хууль эрхзүйн боломж үүсгэхийг хичээж байгаа бөгөөд үүнийг олон улсын геополитикийн нөхцөл байдалтай холбон тайлбарлаж буй. 

2027 оны төсвийг ирэх аравдугаар сарын 01-нээс УИХ-аар хэлэлцэж эхэлнэ.