Э.Хүрэлбаатар: Амь халуун, уран бүтээлийн орчин бүрдүүлэхийн тулд редакц олуулаа байх ёстой

Олон улсын хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр бид “Өдрийн сонины Хүрэлээ”, “Эрэнгийн Хүрэлээ”, “Эргэлтийн Хүрэлээ” нэрээр салбартаа танигдсан сэтгүүлч, ergelt.mn сайтын эрхлэгч Э.Хүрэлбаатартай уншигч таныг уулзуулж байна.

Өдгөө хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй байгууллагуудын ихэнх нь  “Аль болох бага хүний нөөцөөр ихийг амжуулах” гэсэн зарчмыг баримталж буй. 

Энэ утгаараа уран бүтээлдээ төвлөрөх, цаг хугацааны бус буюу бид энүүхэндээ “мөнхийн” гэж нэрлэдэг бүтээл туурвилд анхаарах цаг зав хомс байгаа нь үнэн. 

Тэгвэл Ergelt.mn-ий залуус эсрэгээрээ, өдөр тутмын мэдээллийн сайт эрхлэхийн хажуугаар редакциараа “Эргэлтийн номын сан” цуврал 10 ном, “Сүүлчийн нүүдэлчид” шилдэг бүтээлийн эмхэтгэл хэвлүүж, нэрийн сэтгүүлийг эрхлэн гаргаж буй. Бидний яриа тус редакцын томоохон, даацтай бүтээл болох “Сүүлчийн нүүдэлчид” номоор эхэлж, салбарын бусад асуудлыг хөндөж үргэлжилсэн юм.  

УЛСТӨРЧДӨӨС МӨНГӨ АВАХГҮЙ ГЭЖ "СҮҮЛЧИЙН НҮҮДЭЛЧИД" НОМОО ХИЙСЭН     

-Эргэлтийнхэн одоо ихэд ховордсон өдөр тутмын сонины “школ”-ыг цахим сайтад нутагшуулж, авч яваа. Залуусдаа уран бүтээлдээ төвлөрөх орон зай, цаг хугацаа өгнө гэдэг хүнээ бодож байгаагийн хамгийн том жишээ юм даа. Хоёулаа ярилцлагаа танай редакциас эрхлэн гаргасан бүтээлүүдээс эхлүүлье?

-Эргэлт.мн сайтыг үүсгэн байгуулж, үйл ажиллагаа явуулаад долоон жил болж байна. Сайтаа байгуулсны дараа хамгийн анх “Эргэлтийн номын сан” гэж хийсэн юм. Энэ хүрээндээ ярилцлага, хөрөг, сурвалжилга, гэрэл зураг гээд сэтгүүл зүйн бичлэгийн бүх төрлийг багтаасан 10 ном гаргасан. Бараг Монголдоо анх удаагийнх болсон байх шүү.

Дараа нь сэтгүүл хийсэн. Одоогоор дөрвөн дугаар гарсан. Хууль хяналтын байгууллагад ч их шалгуулсан, гүйцэтгэх ажиллагаанд ч их өртсөн, тэр сэтгүүлээс болоод. Ерөнхийдөө амжилттай явж байгаа. Сүүлд “Сүүлчийн нүүдэлчид” номоо хийлээ. Ном хийх болсон үндсэн гурван шалтгаан байсан.

Нэгд, дэлхий рүү гарч байгаа манай бүтээлүүд Монголоо муулсан шинжтэй байгаад байсан. Навсайсан, хараал ерөөл хэлдэг, хүний эрх, хүүхдийн эрх зөрчсөн юм шиг юмнууд их явуулдаг юм байна. Тэрийг өөрчлөе гэж бодсон.

Ер нь бол монголчуудын онцлогоос яг одоо дэлхийд судлагдахуун болоод байгаа юм байхгүй юм билээ. Эрдэмтэдтэй ч их уулзсан. Гаднынхан Монголын хуучны, жишээ нь буддын шашнаас өгсүүлээд Чингис хааны үеийн түүхийг бол сайн судалсан юм байна. Гэтэл яг одоо судалж байгаа, сэдэв, судлагдахуун юу байна гэхээр байхгүй.

Ажиглахад, монголч эрдэмтэд бас хөгширсөн байна. Залуучууд их цөөхөн болчихож. Уулзахаар ер нь л 50, 60-аад насны, дээшээ 80, 90-тэй хэдэн хөгшчүүл л байна. Монголыг судалдаг дэлхийн 200 гаруй эрдэмтэдтэй холбоо тогтоож үзэхэд “Орчин цагийн монголчуудын талаар бид ер нь ойлголтгүй байна аа” гэцгээж байсан л даа.

Тэгээд л “Орчин цагийн монголчууд нь ер нь хэн байх юм бэ” гээд “Сүүлчийн нүүдэлчид” номоо бүтээсэн. Дотор нь “Алсыг хардаг хүн”, “Амьтны мөр уншдаг хүн” гээд Монголыг илэрхийлэх, олон улсын сонирхлыг татах сэдвүүдийг багтаах гэж хичээлээ. 

-“Сүүлчийн нүүдэлчид” номоороо олон улсын залуу монголч эрдэмтдэд шинэ судлагдахуун гаргаж өгсөн байх нь байна шүү дээ?

-Тийм. Хөдөөний малчид дээр очиж, хорхог боодог хийж өгч байгааг нь оруулаад л, ахуйг нь оруулж нэг авчихангуутаа яг цаана нь байгаа үндсэн мөн чанарыг нь гаргаж ирж мэдэхгүй байх шиг байгаа юм. Тэгээд 32 хүний хөргөөр номоо хийж, нээлтийг нь Европт хийсэн.

Ер нь бол Европт очоод хэдэн монголчууддаа нээчихээд ирэхэд бол амар л юм байна лээ л дээ. Тэрэн шиг амархан юм байхгүй. Очлоо, монголчуудын групп дээр бичлээ, хэдэн найз нөхдөө найз нөхөдтэй нь цуглуулахад 200 хүн бол элбэг цуглачихаар юм байна лээ. Гэхдээ, монголчууддаа зориулах уу, яг тэр ном сонирхдог гадаадуудаа байлгах уу гэдэг л сонголт байсан. Тэгээд үзэж тарсаар байгаад нэлээд ч гайгүй хүмүүс цуглуулсан. Тэгж нээчихээд дараа нь Монголдоо нээлт хийсэн дээ.

-Номыг уншаад, “Атганд багтсан Монгол Улс гэдэг шиг, Монгол Улс, монголчуудыг илэрхийлж чадах, нуугдмал эрдэнэсүүдийг нь түүгээд нэгтгэчихэж” гэж бодсон. Бас нэвтрүүлэг болдог юм уу, баримтат кино болдог юм уу, цаашаа задраад явна гэж ойлгосон. 32 хүн гэдэг маань бүгд нэг, нэг сэдэв байна шүү дээ. Мөнгөтэй, завтай бол бариад авмаар сайн сэдвүүд байгаад байна. Та бүхэнтэй ер нь хүмүүс холбогдож байна уу?

-Бид нар ер нь номоо хийхдээ гурван үндсэн чиг тавьсан юм. Нэгд, “Монголч эрдэмтдийн судлагдахуун болъё”. Хоёрт, “Паблишингийн компаниуд сонирхлыг татъя”. Гуравт, санхүүгийн эх үүсвэрээ цэвэр уран бүтээлээрээ босгох боломж байдаг бол тэр арга замыг нь гаргаж шан татъя гэж...   

Манай хэвлэл мэдээллийн байгууллагын эрхлэгч нарт нэг зовлон байгаа. Би эрхлэгч болоод долоон жил болж байна. Долоон жил болоход сар болгон 20 хүний цалинг тавих гэж үйлээ үздэг байхгүй юу. Сүүл рүүгээ халширч эхэлж байгаа юм. Жишээ нь, Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, УИХ-ын тамгын газар, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар гээд бүгдэнтэй нь гэрээ хийдэг. Цалингаа бүрдүүлэх гээд л нэгэнтэй нь нэг жаахан л мөнгөөр гэрээлнэ шүү дээ. Тэгээд тэрэндээ баригдаад олигтой юм хийж чаддаггүй.

Тэгэхээр, хэрвээ бид хараат бус сэтгүүлзүйг хөгжүүлье гэвэл юу хийх ёстой вэ гэдэг асуулт гарна. Айхтар өндөр хандалттай байя гэхээр бид хэдийн чадах юм байхгүй болчихоод байна л даа.

Тэнэгрэл оруулаад байх юм бол хар масс гэдэг нь аягүй их үзээд, тэрүүгээрээ хөгжөөд яваад байх юм шиг байгаа юм. Арай классик сэтгүүлзүй барьчихаар ёс зүйдээ баригдаад чадахгүй. Намайг чинь аваачаад анхнаас нь л сонины сэтгүүлч болгоод хаячихсан болохоор фэйсбүүктээ худлаа, үнэн юм бичээд сэвээд байж чадахгүй болчихож байгаа юм л даа. Тэгээд зүгээр л “Чаддаг юмаараа чимээгүй хөдөлмөрлөөд байх нь зөв байна” гэдэг босго тавьсан. Харин “Мөнгө яаж олох вэ” гэдэг дээр бодож, бодож хоёрхон юм олсон. Нэг нь, үнэхээр дэлхийд эрэлттэй ном хийж чадах юм бол дэлхийн паблишингийн компаниудын анхаарлыг татаж, хамтарч ажиллаж болох юм байна.

Монголчууд бол өөрсдөө мөнгө өгч номоо хэвлүүлээд зардаг. Дэлхийд яадаг вэ гэхээр, “Нэг ийм ном биччихлээ, та нар хэвлэчих үү” гээд хандахаар нөгөөдүүл нь судалгаа хийж үзээд, “За энэ үнэхээр олны анхаарлыг татахаар сайн ном байна, зарагдах юм байна аа” гэж үзэх юм бол “Тэдэн хувь хэвлэе, ашгаас нь манайх тэдэн хувийг нь авна, танайх тэдэн хувийг нь ав” гэдэг байхгүй юу. Би бол зүгээр л номоо бичээд сууна уу гэхээс тэр борлуулалт энэ тэр дээр санаа зовох юм байхгүй.

Хоёр дахь нь, баримтат кино. Бид нар чинь “Давс үүрсэн 40 жил” гээд баримтат кино хийгээд яваа улсууд байгаа юм. Одоо Берлиний кино наадамд орох гэж байна. Тавдугаар сард Тайванийн кино наадамд орно. Тэр явцдаа юу мэдэж авсан гэхээр, кино урлагийг дэмжих сангууд олон байдаг юм байна. Баримтат киногоо хийгээгүй мөртлөөсөө төслөө явуулаад продакшн компаниудад хандаад байх юм бол хоёр, гурван газраас санхүүжилт авчихад л нэг, хоёр тэрбум төгрөг босгоод ирэх юм байна. Тэгэхээр, баримтат киноны сэдэвтэй болоод, сайн сэдэв байх юм бол яадаг ч байсан жилийнхээ орлогын талаас илүүг олоод байх юм байна гэсэн зурвас бодол орж ирээд л зүтгэж байна.

Наадуул чинь харж чадах юм бол баримтат кино хийж болохоор хүмүүс байгаа. Тэгээд л хүмүүсээ шигшиж гаргаж ирээд англи хэлээр хэвлүүлсэн юм. Ер нь өнгөрсөн жилийн таван сард нь 126 гэдэг сэтгүүл хийж ноцолдоод, үлдсэнд нь наад номтой чинь ноцолдож өнгөрлөө.

Бичлэгийн хувьд миний, манайхны юмнууд байгаа болохоор нэг их асанаа зовох юм байгаагүй. Гол нь гадаадуудад яаж ойлгомжтой орчуулах вэ гэдэг дээр л маш их зөвлөлдсөн дөө. Ер нь энгийн үгээр бичигдсэн мөртлөө утга санаа нь алдагдахгүй л байх ёстой юм билээ.

ОЛОН ЖИЛ МӨРӨӨДӨЖ БАЙЖ АВСАН МАШИНАА ЗАРЖ, МӨРӨӨДЛИЙНХӨӨ САЙТЫГ БАЙГУУЛСАН 

-Сэдэв олох нэг хэрэг, түүнийгээ сайн бүтээл болгож хүнд хүргэх гэдэг өөр хэрэг. “Энэ хийж чадна” гэсэн итгэлтэйгээр үүрэг даалгавар өгөх хүмүүстэй байна гэдэг эрхлэгч хүний бас нэг аз мөн биз. “Эргэлт”-ийн редакц анх хэрхэн бүрдсэн бэ, эсвэл хэрхэн бүрдүүлсэн бэ?

-Баг цугласан  тухайд, хүн ер нь ямар орчинд өссөн бэ гэдэг их чухал юм байна. Би анх “Өдрийн сонин”-д ажилласан. Манай “Өдрийн сонин” чинь газар газрын авьяастнууд цуглачихсан, тэр авъяасаараа тодорч байдаг талбар байсан байхгүй юу. Өглөөний шуурхай гэж сүртэй юм болно. Би чинь “Өдрийн сонин”-д албаны дарга ч хийж үзээгүй шүү дээ.

Залуу сэтгүүлч байхад Балдоржийн нэрэмжит уралдаан гэж болдог байлаа. Тэнд материал нь ороод, улирлын шилдэг 10-т багтчихсан хүн бол ер нь гайгүй сэтгүүлч болчих юм шиг байна гэсэн ойлголттой.

Тэгээд тэр нэг авъяастай хүмүүс байна. Манай Ж.Гангаа ах байна, П.Хашчулуун ах байна. Пээ, ёстой нүгэлтэй авъяастай. Тэгээд нэг жаахан авъяас мэдрэх гээд байгаа юм шиг оргиод эхлэнгүүт тэд нарын бичсэн юмыг харахаар тэгээд л... Тэр биеэ авч явж байгаа байдал энэ тэр гээд л, аймаар орчин байгаа байхгүй юу.

Тэнд нэг нь аймаар юм хийгээд, энд нэг нь аймаар юм хийгээд л... Тэгээд “Тэрийгээ тэгж хийсэн...” гэх мэтээр бас нэг халуун дулаан уран бүтээлийн уур амьсгалтай. Тэрнээс өмнө гэхэд л З.Түмэнжаргал гуай, Ганаа эгч /Б.Ганчимэг/, Г.Дашрэнцэн ах эд нар байлаа л даа. Тэд нар чинь нэг тийм сонин орчнууд. Бид хэдийг хүмүүжүүлж байгаа юм л даа. “Хамгийн зэвүүн өнцгийг олж аваад, тэрийгээ аймаар сайн бичих” гэдэг үлгэрийг л тэд нараас аваад байгаа юм чинь. Ийм орчинд байж байгаад “Балдорж”-д оролцоод эхэлсэн чинь яваандаа амжилт гаргаад эхэллээ. Тусгай байранд ороод л...

Би чинь “Өдрийн сонин”-ы Эрэн сурвалжлах алба 12 хүнтэй байхад 13 дахь нь болж орж ирсэн. Эрүүл мэндийн сайд байсан Ша.Батбаяр, Г.Жамъян ахаас авахуулаад л арван хэдүүлээ бужигнаж байгаа юм чинь. Зай талбай олдох ямар ч боломж байхгүй. Залуу насны юм байсан шиг байгаа юм, ганц чадах юм нь хөдөө томилолтод явах. Эрхлэгч “Гараад фургонд суугаад томилолтоор яваад ир” гээд хамгийн хямд төсөр аргаар томилолтод явуулдаг, тэр нь намайг аврах нэг шалтгаан болж эхэлсэн.

Хамгийн анх найман настай охиныг хөнөөсөн Мөнх-Оргилын хэргээр Хөвсгөлд очиж байсан. Тухайн үедээ туршлага дтуу л байсан, гэхдээ л яадаг ч байсан очоод, юмнуудаа авсан. Талийгаач охины аав, ээж нь шооконд орчихсон байхад нь давхиж орж ярилцлага авна гээд л туршалагагүйдээд...

Ер нь л жил гаруй баруун солгойгүй явуулчихсан. Ирлээ, гурав хоногт юмаа бичлээ, дараагийн томилолт. Улаанбаатарт хийх юм байхгүй юм чинь, яагаад гэвэл 12 хүний зай завсар надад олдохгүй байхгүй юу.

Тэр томилолтууд дотроос Сэлэнгэд мөсний хэлтэрхий дээр урсдаг ээжийн сурвалжилга гэх мэтээр уншигдаж эхэлсэн. “Өдрийн сонин”-д тэгж ажиллаж байсных, авъяастнуудыг олох гэсэн шүншиг надад суучихсан юм шиг байгаа юм.

-Одоо эргэлтийг бүрдүүлж байгаа залуус өмнө нь “Үндэсний шуудан” сонинд тантай хамтарч ажиллаж байсан гэдэг бил үү?

-Би “Үндэсний шуудан” сонины эрхлэгч болоод 28, 29 хүн ажилд авсан юм. Намайг эрхлэгч болсон чинь хуучин багийнхан нь дургүйцсэн юм уу, өөр хүн дотроосоо тавих гэж байсан ч юм уу, яваад өгсөн. Аз юм уу, эз юм уу мэдэхгүй, тэгж эхэлсэн юм. Тэгээд би чинь шинэ баг бүрдүүлэх гэж үзэж тараад нэг жил гаруй ажиллалаа. Надад бол ажилтан л хэрэгтэй байгаа юм чинь. “Өдрийн сонин”-ы “школ”-оор том редакц байгуулах гээд л үзээд байдаг. Тэгсэн чинь өмнө нь энд, тэнд ажиллаж байгаагүй 25 хүүхэд шинээр ажилд орж ирсэн. Өмнө нь ажилласан туршлагатай 7, 8 хүн л ажилд орсон байх.

Ингээд нэг жил ажиллалаа. Эрхлэгч болчих гээд л яваад байдаг. Надад туршлага байхгүй. “Өдрийн сонин”-ынхныгоо дуурайсан маягтай л байж байсан. Манай “Өдрийн сонин” өглөөний хурал бол айхтар юм ойлгуулна л даа. Юуг мэдрэх вэ, энэ юу болов, юу гэж хэлэв, яах гэж хэлэв гээд л нийгмийн барометр шиг л байдаг байсан. Тэрийг жаахан суулгаад авчихсан юм болохоор хэрэгжүүлээд, хэдэн эх сурвалж маань бас гайгүй байсан болохоор тэднээсээ юм авч тавиад ер нь гайгүй сонин хийж болмоор ч юм шиг оргиод байж байтал “Үндэсний шуудан”-гийн эзэн болсон хүн маань “Хүүхдээ ажиллуулахаар боллоо” гэсэн. “О кей, би тэгвэл ажлаа өгье” гээд өгсөн.

Ингээд ажлаа өгснийхөө маргааш гэртээ байж байсан чинь манай хэдийн нэг нь залгаад “Эрхлэгч хаана байна” гэнэ. “Зуслан дээр байна” гэсэн чинь “Хотын төв рүү ороод ирээч” гэж байна. Ороод иртэл нөгөө анх ажилд авсан 25 хүүхэд маань 25-уулаа ажлаасаа гарчихсан, “Таниас өөр эрхлэгчтэй ажиллаж чадахгүй юм байна аа” гэчихсэн байж байсан. Тэгээд “За энэ хэдэн хүүхдийг чинь яах вэ” л гэж бодож байгаа юм.

Амьдралыг нь бүгдийг нь мэднэ. Оюутан, за тэгээд л цалингүй бол баахан зээл, мээл гээд бүгдийг нь мэдэх юм чинь. Тэгээд өчнөөн жил мөрөөдөж, арай гэж авсан машинаа зарж, мөнгөөр нь байр түрээслээд л эхэлсэн.

-Эргэлт гэж ямар учиртай нэр вэ?

-Би өмнө нь “Өдрийн сонин”-д байхдаа өөрийн гэсэн хэвлэлтэй болохыг мөрөөдөж байсан юм. Тэгж байхдаа энэ “Эргэлт” гэдэг нэрийг олчихсон байсан.

Судалгаа хийж үзээд, худаг дээр зогсож байгаа хүмүүсээс хүмүүсээс “Ньюс гэж бичиж чадах уу” гэж асуугаад л. Чадахгүй байгаа юм чинь. Тэгээд “Нийлмэл үсэг ороогүй, энгийн, хэн ч бичиж чадах амархан нэр байх ёстой юм байна” гэж бодоод эргэлт гэдэг нэрийг олсон юм. Нэрээ олчихсон байсан болохоор сайт хийдэг 10 жилийн нэг ангийн хүүхэд, хар багын найзаараа сайтаа угсруулж аваад, өмнө нь “Үндэсний шуудан”-д байхдаа ширээ сандал хийлгэж байсан бас нэг найзаараа материалыг нь хямдхан авч дахиж хийлгээд, хана таазаа өөрсдөө ногоон шар өнгө гаргаж будаад, үндсэндээ 50 хүрэхгүй сая төгрөгөөр л эхний орчноо бүрдүүлсэн. “Эргэлт”-ийг эхлүүлсэн түүх ердөө энэ.

Тэр хүүдүүдээс маань одоо тав, зургаа нь л өөр газар ажиллаж байна. Нэг хүүхэд нь “NTV”-д ажиллаж байх шиг байна, ихэнх нь гадагшаа сургуульд явсан, хувийн компанид хоёр, гурван хүүхэд орсон, 80 гаруй хувь нь хамт байна. Долоон жил боллоо, зан зангаа авалцсан юм байлгүй. Би нэг их эрхлүүлээд байгаа юм байхгүй. Өглөөний хурал дээр чинь бөөн юм болно ш д. Бөөн хэрүүл болж байгаад зайл, майл, одоо яв чи, чиний тушаалыг гаргачихсан дээрээ тулаад, нөгөөдүүл нь уйлж гарч гүйгээд...

“48-дана” гэж манайхны нэг юм байдаг юм. “Эрхлэгчид хөөгдөөд 48 цаг яваад, 72 цаг болохгүй эргэж ирдэг” гэж. Ирээд үүдээр бултганаж байгаад л эргээд ажилдаа орно. Тэгээд нэг иймэрхүү л байдлаар явж баг бүрджээ.

-Эргэлт бусад сайтуудаас арай өөр, өдөр тутмын мэдээллээс гадна сэтгүүл зүйн бичлэгийн бүх төрлийг ашигладаг. Яваад ороход хуучны, өдөр тутмын сонин унших шиг мэдрэмж авдаг?  

-Анх сайтаа нээчихээд, бусдаас арай өөрөөр ажилламаар санагдаад байдаг. Гэтэл би видео хийж чадахгүй. Тэгээд өөрөөсөө “Чиний хийж чаддаг юм юу байна” гэж асуусан. “За, окей. Өдөр тутмын сонин шиг л ажиллах юм байна. Гол нь эрэн сурвалжлахын сайн юмнууд л хийе. Гозойтол юмнууд гаргаж ирээд хийе” гээд л. Ингэж бодоод л эхлүүлээд явсан.

“Эргэлтийн номын сан”-гийн 10 боть бол манай хүүхдүүдийн эхний гурван жилд гаргасан сайн материалууд юм. Ном хийнэ, бүтээл гаргана гэхээр хүний хандлага шал өөр болдог. Бид ном, сэтгүүл хийнэ гэж том зорилго тавьчихаад, тэрийгээ сайжруулах гэж хичээсээр хамт сайжирсан. Энэ завсарт хүүхдүүдийн авьяас гарна, аль чиглэлээр явбал илүү ирээдүйтэй нь харагдана.

Энэ жишээ нь, Цахиур Төмөрт тоглосон жүжигчний ар гэрийнхний ярилцлага байна. “Аман хуур” киноны Соном өвгөний дүрд тоглосон жүжигчний ар гэрийг олох гэж бид их зовсон. Эверестэд хамгийн анх авирсан Н.Жуков байна. Алтай Таванбогд руу ганц замчилдаг хүн шүү дээ. Ингээд энэ мэтчилэн хүмүүсээ цуглуулаад ярилцлагаа аваад эхлэнгүүтээ Б.Гүнжидэд “За чи энийгээ үргэлжлүүлээд яв” гэсэн.      

90-ээд оны үед тас хөлдчихсөн байж байгаад гэсэж амьд үлддэг залуу байна. Энэ залууг хайж манай хүүхэд ер нь хоёр жил шахуу болсон шүү. “Тунгалаг Тамир”-ын Буян чавганц байна.

Харин С.Цогтбаяр гээд хүүхэд юу хийх юм гэхээр, манайх Л.Оюун-Эрдэнэ Б.Баатар хоёрыг үнэхээр “хаан” байх үед нь бүх талаар нь сурвалжилга хийж гаргаж ирсэн. Жишээ нь “Андлалын хөшөө”-ний луйвар чинь энд байгаа байхгүй юу. Твиттер дээр магтдаг нөхөр өөрөөс нь тендер авчихсан байсан гээд их сайн гаргаж ирсээн, манайх. Б.Жавхлан сайдын гэхэд бүх баримт нь байдаг юм шд. Тухайн үеийнхээрээ. Ингээд за чи бол энэ чиглэлээрээ явах юм байна, судалгаагаа хий гэсэн.

Чанцалдуламын сурвалжилгууд гэхэд л самарт явж байгаад төөрдөг эмэгтэй, дохионы хэлмэрч Бямбадэлгэр гэх мэтээр олж ирээд. Манайд байсан хүүхдүүдийн гайгүй шедевр юмнуудыг бас бүгдийг нь гаргаж ирж тавьсан.

Ковидын үед яг үхлийн цэг рүү орсон юм бид хэд. Мөөёө аваргыг хаядаг дүлий цэрэг байх жишээтэй.

Ингээд гэрэл зургаар энэ тэр гээд 10 ном гаргаад ирэхээр нэг дүр зураг гарч байгаа юм. Чи юу хийж чаддаг юм бэ, Чи юу хийж чаддаг юм бэ гэж.   

Миний нэг хэлдэг юм нь, “Дуучин Далантай “Аа” гээд дууллаа гэхэд “Далантай байна” гэж бүгд танина. Тэрэн шиг чиний материалаас чи л харагдах ёстой. Өөр ямар ч арга байхгүй” гэдэг.

Ингээд чигийг нь олуулсны дараа “Ер нь цаг хугацаанд битгий яар” гэдэг юмыг сургасан. Сэтгүүлч нар юун дээр алддаг вэ гэхээр, өдөр тутмын үйл явдлуудыг хийгээд, “Тэнд нэг хүн баригдчихлаа” гэхэд түрүүлж мэдээлэх гэдэг, тэрнээсээ болоод алддаг.

Би жишээ нь тэрийг бол үнэхээр сайн хийдэг байсан. Манай “Өдрийн сонин” “Хаан банк”-инд хүн буудуулчихлаа гэхэд буудсан хүнийх нь зураг хөрөгтэй бүх юмыг нь гаргаж тавиад, бүр сонингийн дэлгээ нүүр хүртэл хийж үзсэн байхгүй юу. Гэхдээ тэглээ гээд тэр нь тухайн цаг үедээ л үлдчихдэг. Мөнхийн бүтээл гэсэн ойлголт байхгүй.

Тэгэхээр, зүгээр л битгий яар. Тэнд нэг хүн тэглээ мэглээ гээд фэйсбүүкт зураг хөрөг оруулж л байг. Зүгээр л өөрийнхөөрөө бай. Цаг хугацаанд битгий захирагд. Цаг хугацаатай уралдаж яваад байх юм бол чи шуурганд уруудаж яваа юм шиг явсаар байгаад нэг эргээд харахад л бүтээл байхгүй үлдсэн байдаг.

Анхны номоо их зоригтой хийчихсэн чинь хүн ер нь сайн бүтээл хийнэ гэж, номдоо оруулах гээд хичээж эхэлсэн. Сэтгүүлзүйн бүтээлүүдээ бүгдийг нь дэлгэчихээд “Энэ ингэсэн байна. Энэ өнцгийг нь тэгж гаргасан байна” гээд ярилцана, зааж зөвлөнө.  

Энэ ном маань сайн болсон гэж хэлэхгүй. Гэхдээ муу болсон ч гэж хэлэхгүй. Би бол яадаг ч байсан Монголын сэтгүүлзүйн чиглэлээр ном хийсэн улсуудад дөхүүлээд хаячихъя гэж бодсон байхгүй юу.

Ер нь адилавтархан болгоё гээд. Н.Жанцанноров гуай “Зүгээр гайхамшгийг бүтээнэ гэж байхгүй. Өмнөх үеэсээ суралцах хэрэгтэй. Д.Пүрэвдоржийн “Хөх даалимбан тэрлэг”-ийг харахад ардын дуу юм шиг. Санааг нь авсан л байдаг байхгүй юу” гэж хэлсэн байдаг. “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” киноны Чилүгэний аяыг “Манарч байгаа шил” дууг сонсож байгаад олсон, “Мандухай сэцэн хатан” киноны нэг аяны санааг ЗХУ-ын “Амьдрал нулимсанд дургүй” киног үзэж байгаад олсон гэсэн яриа байдаг юм. Тэр надад буучихгүй юу.

Улайм, цайм хуулахгүй ч гэсэн хайрцаг санаа нь нэг юм байна ш дээ. Жишээ нь, Б.Нацагдорж ахын “БНМАУ-ын сүүлчийн өдрүүд” номд Хятадын шоронд хоригдож байсан хүн байгаа бол жоохон илүү сэтгээд, илүү ээдрээтэй амьдрал туулсан хүнийг олох ёстой юм байна” гэдэг ч юм уу. Ингээд нэг, нэгээр нь төлөвлөгөө гаргаж аваад тэрнийхээ араас харайлгасан даа.

Ингээд эхлэнгүүт манай хүүхдүүд яасан гэхээр, цаг хугацаанд захирагдахаа больчихсон. “Энд УИХ-ын гишүүнийг барилаа”, “Тэнд ингэлээ” гээд мэдээ гардаг. Үнэндээ бодоод байхаар нэг том найруулсан жүжиг л яваад байгаа байхгүй юу. Тэр эргүүлгэнд нь манайхан бүгд орохоо байнгуут сая сайн бүтээл төрөх юм руу орж эхэлж байгаа юм.

Бид их сайн ярилцдаг. Ганаа эгчийн ярилцлагыг гаргаж тавьж байгаад “За энэ хүний авьяасыг нь ингэж гаргаж ирсэн байна, асуулт нь энэ байна, судалгаа нь энэ байна. Жишээ нь, Д.Дагвадоржийг ингэж яриулчихаад өөрийнхөөрөө буулгангуутаа өргөлтийг нь энд өгсөн байна” гэх мэтээр задлаад л, сайн бүтээл хийлгэх гээд үзчихлээ л дээ. Би бол гол нь цалинг нь л олж өгөх ёстой, нөгөө хүүхдүүд сайн юм хийж өгөх ёстой гээд л. Ингэж хоёр зорилт тавьчихаад яваад байсан. Явж, явж байгаад юунд тулсан бэ гэхээр, жаахан ч гэсэн ахиц гарч эхэлсэн байхгүй юу.

-Танайх бас сэтгүүл хийдэг?

-Ном хийчихээд сэтгүүл хийсэн. Санаа нь, “Хадаас дугаар хийнэ” гэж байдаг шүү дээ. Тэрэн шиг дандаа сайн юмнууд орсон сайн сэтгүүл хийе гэж зорьсон.

Ирээдүйтэй, шинээр гарч ирж байгаа залуучуудаас хэнээс нь яаж, яаж ярилцлага авч болохоор байна вэ гэдэг эрэл хайгуул явуулаад Rookie энэ тэр гээд орчин үеийн залуучуудыг ер нь бүгдийг нь эхний сэтгүүл дээрээ багтаасан. Хэлээ дундуур нь хуваасан хүүхэд олоод “Хэлээ дундуур нь хуваах шийдвэр миний хамгийн догь шийдвэр байсан” гээд гаргасан. Ингээд нэг, нэгээр нь гаргаж ирээд ажиллаад эхлэхээр залуус маань бас л сэтгүүлчийн зовлон, жаргалыг үзэж байгаа юм. Жишээ нь, Ардын жүжигчин Э.Оюун гуайн хүүхдийг гэхэд нэлээд хайж байж олж байгаа байхгүй юу. Ингээд ярилцлага аваад ярилцлага болгохыг нь ярилцлагаар нь үлдээж, хөрөг болгохыг нь болгоод яваад байлаа.

Энэ жишээ нь /Сэтгүүл эргүүлэнгээ/ Тө.Бямбасүрэнгийн өгч байсан хамгийн гайгүй ярилцлагуудын нэг нь. А.Азсайхан гээд хүүхэд авсан. Их авьяастай хүүхэд. Одоо өөр газар оччихоод байгаа юм. Уншдаг хүнд бол уйдахааргүй гоё ярилцлага. Хувьцааны тэрбумтан Чулуун гуай байна. Данзангийн Нямсүрэн агсны эхнэр Хандмаа эгч рүү би бүр томилолт өгч явуулсан юм.  “Цаг нь болж нөхцөл нь бүрдэхэд Баруун хүрээний хийдэд миний шавь П.Содномнамжил хамба болно” гэгдэж байсан яруу найрагч П.Содномнамжилын ээжээр түүхийг нь яриулсан.

Д.Намдаг гуайн хүүхдүүдээс авсан яриаг жишээ нь “1947 оны долдугаар сарын 10. 22:00 цагийн үед тэр хорих ангиас суллагджээ. Уг нь тэр шөнө хайрт хань, энхрий үрстэйгээ уулзах олон жилийн хүлээлтийн зангилаа тайлагдах байв. Гэвч гэрэлт орчлон түүнийг тийм элгэмсэг, дотноор хүлээж авсангүй…” гэж эхэлж байгаа юм. Эхнэр нь өөр хүнтэй суучихсан, хүүхдүүдийг нь дагуулаад явж байхад Д.Намдаг гуай навсайсан хувцастай, дөнгөж суллагдчихсан наадмын талбай дээр таарч байгаагаар эхлүүлж байгаа байхгүй юу.

Өөрөөр хэлбэл, хүүхдүүдтэй нь уулзлаа, аавыгаа эхлээд нь танилцуул энэ, тэр гэхээс илүү онгод шиг, цаг хугацаанд захирагдахгүйгээр, “Чи зүгээр тэр Д.Намдаг гуайн байсан цаг хугацаа руу оч” гээд тэртэй тэргүй архивын мэдээ баримт, өөрийнх нь гар бичмэлээр тогтоогдчихсон тэр баримтуудыг л дуудлага шиг гаргаж тавьж байгаа юм.

Хүний наймааны хохирогч бүсгүйн “Шорон шиг буудлын өрөөнд согтуу хятадад зодуулж, яргалуулаад хэвтэж байснаа мартмаар байна” гэсэн ярилцлага “Хятад хүнийг ярьж байгааг сонсож чаддаггүй юм...” гээд эхэлж байгаа байхгүй юу.

Энэ нөгөө Баянхонгорын наадмыг бусниулдаг сарлаг шүү дээ. Энд Минжит булган гээд Монголын хамгийн том алимны сортыг гаргасан хоёр хөгшин байна. Хамаг залуу насаа Ховдын Булганд өнгөрүүлсэн. Н.Түвшинбаяр аваргын хавтаст хэргийг бид анх дэлгэж, тухайн үед хэн, яасан гэдгийг бүгдийг нь гаргаж ирж байлаа.

“Ми 8”-ын осол байна. Санжийн Баяр, З.Алтай тэргүүтэн Америкийн баахан баян авгайчуултай Хөвсгөл рүү нисэж байгаад осолдсон энэ ослын талаар хүн зүгээр яриандаа хальт дурдаад өнгөрөхөд л “Сэдэв болгож болох юм байна” гэж бодсон.

Сэдэв болгоны араас ингэж явсан. Анхны дугаар дээр гол бужигнуулсан юм нь юу юм бэ гэхээр Төрийн гурван өндөрлөгийг “Хэн нь гол дүр юм бэ” гэж улс төрийн нийтлэл. Хэн нь ямар бизнестэй, хамаатныхаа хэн, хэнийг ажилд авсан, тэр хүүхдүүд нь яг яагаад байгаа юм бэ гэдгийг бүгдийг нь гаргаж тавьсан. Ингээд гараад ирэнгүүт “Хүүе, У.Хүрэлсүх дарга өчнөөн олон тендер авсан гээд “Эргэлт” гээд сэтгүүл дээр гарчихсан байна шүү дээ” гээд бүүм болно. Тэгэнгүүт тэдний ард нь гайгүй сайн материулуудаа оруулаад уншуулчихаж байгаа юм. Сэтгүүл хийсэн нь бидний “Цаг хугацаанд захирагдахгүй” гэж зүтгэсний нэг ололт, нэг сайн чанар байсан.

Ингэж эхэлсэн. Одоо яаж байна вэ гэхээр, өдөр тутмын сонин, сайтуудад өдөр тутмын үйл ажиллагаанууд яваад байхлээр энэн шиг сайн юмнууд олж ирж чадахаа байгаад байгаа юм. Бид харин сэтгүүл хийж байж юм уу, өөр юм хийж байж тэрэн дээрээ сайжраад байгаа юм.    

Монголчуудад дөрвөн үеэр нь хагалгаа хийсэн Ганбаа эмч байна. Өвөөд нь, аавд нь, өөрт нь хүүд ньшилэ хагалгаа хийгээд монголчууудын эрүүл мэндийн төлөө тэмцэж байхад та нар зүгээр нүүрсний мөнгө идээд хэвтэж байгаа шүү дээ гэж нүүрсчин улстөрчдөө бүгдийг нь зарлаж байгаа санаа. Тухайн үед 76 гишүүнээс 44-ийг нь зарлана гэдэг бол том байсан. “Эрдэнэс Тавантолгой”-н Б.Ганхуягийг шилэн барилгуудтай нь, нүүрснээс орж иррсэн мөнгөө барилга болгож мөнгө угаадаг юм байна гэдгийг манайх анх гаргаж ирсэн. Ингээд бүгдийг нь гаргаж ирээд тавьчихангуут бүүм тарьчихаж байгаа байхгүй юу. Ингэж холиод л араас нь, аягүй амжилттай явж байгаа траншейний хүүхэд оруулж байгаа юм. Наадханы чинь амьдралыг бол солиотой эхлүүлнэ. Хамаг бие бөөс хуурсандаа баригдсанаас гадна, тэр чигтээ хир дагь болчихсон, арьс дарайгаад саарьтсан амьтан л тууж явдаг байлаа...” гэж. Хүнд зодуулаад сурчихсан байсан талаар нь эхлүүлж байгаа байхгүй юу.

Хойшоо Ц.Жамъянсэнгээ хурандаагийн амьдралыг эхнэрээр нь яриулаад, жүжигчин Ц.Баатархүүгийн хүү Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулгын хүүтэй хамт байж байгаад өндрөөс унаж үхсэн  хэггийн прокурорын мэдээллийг задалж байгаа юм. Цаашаа нэвтрүүлэгч Цоодол ах гээд үргэлжилнэ. Хүмүүс мэддэггүй байх, бас айхтар хүнд амьдралаас босож ирсэн шүү, Д.Цоодол ах чинь. Энд би Үндсэн хуулийн эх баригч Б.Чимид гуайг бас нэлээд онцолчихъё гэж бодсон. Э.Бат-Үүлийн гэхэд, ааваасаа өөр юм яриагүй ганц ярилцлага нь энэ байна. С.Начингийн “Хавар болж байдаг, бид хоёр ярилцаад л байлаа” байна.

Ингээд гарсан сэтгүүлээ бүхэлд нь харахаар “Улстөрчид хулгай хийж байхад ард түмэн чинь амьдрах гэж зүтгэж байна” гэдэг санаа гарч байгаа юм.  

МАНАЙ ХҮҮХДҮҮД ОДОО Л НЭГ "БЯР" ОРООД, ЖАГСАЖ ЭХЭЛЖ БАЙНА

-Сэдэв хайдаг, эрж хайдаг, боддог, шатдаг, сэтгүүлч хүний мөрөөдлийн орчин бүрдүүлсэн байна шүү дээ?

-Би хүүхдүүддээ “Сайн юм хий. Өөр юу ч битгий бод” гэж хэлдэг. 2008 онд Х.Баттулга жүдочдыг бейсболын цохираар хэмх балбаад л дээшээ гаргаж ирсэн. Тэрэн шиг өмнөх ажлаа сайн хий, өөр юунд ч битгий санаа зов. Би эрхлэгчийн хувьд цалин мөнгө, нэр алдар, өөр юмнуудыг чинь хариуцна, та хэд зүгээр ажлаа хий. Тэгээд ярилцаад л, эрхлэгчийн хувиар “Пүү, чи энийг ямар солиотой гоё гаргаж ирсэн юм бэ. Яг энэ эхлэл дотор чинь тэр өгүүлбэрт гоё авьяас үнэртэж байна. Энэ өнцөг нь зөв байсан” гээд өглөөний хурал дээрээ бие, биенээ магтаад яриад эхэлсэн чинь өөрчлөлт дээр очсон байхгүй юу. Санамсаргүйгээр гэсэн үг шүү. Би эхэндээ ийм уран бүтээл хийгээд яваад байна гэж бодоогүй юм.

Ингээд жилд нэг, хоёр сэтгүүл хийгээд яваад байсан чинь бид нар “хадаас” материалын сантай болчихсон. Өөрөөр хэлбэл, цаг хугацааны бус гоё юмнууд гаргаж ирж тавиад байх боломжтой болчихож байгаа юм. Тэд нарыг гаргаж ирээд тавихаар уншигдаад, манай уншилт мэргэжлийн түвшинд ер нь буухаа больчихсон. Ярилцлагыг бол өдөрт 70 орчим мянган хүн, тэрнээс дээшээ уншина. Манайхаас ер нь хамгийн өндөр уншсан нь 800 мянга байдаг юм, ярилцлага. 200, 300 мянга уншигдсан нь бол зөндөө олон л доо.

Сэтгүүлээ хийгээд дууслаа, сайт руугаа сайн материалуудаа татаж авчирлаа. Сэтгүүл хийгээд дууссаны дараа жаахан чөлөөтэй болонгуутаа өдөр тутмынхаа юмнуудыг хийгээд явж болж байгаа юм. Судалгаан дээрээ бүр их сайн суугаад гэдэг ч юм уу. 

Энэ мэтээр л үзсэн дээ. 126-г хийсэн, энэ их зузаан болсоон. Нийслэлийн үе, үеийн дарга нар хэн, хэнд газар өгсөн юм бэ. Өнөөдөр эд нарын балгаар Улаанбаатар ямар болчихоод байгаа юм бэ. Энийг гаргах үед Улаанбаатарт үер болоод бөөн юм болж байсан. Тэгээд М.Энхболдыг Б.Наранхүү, Т.Бадамжунайтай нь, түүнээс хойшоо хэн, хэн байсан гэж хийгээд, ард нь Улаанбаатарт байгаа том, том шилэн барилгуудын эзэд хэн юм бэ гэдгийг гаргаж ирсэн. Төрийн ордныг тойрсон тансаг барилгын эзэд хэн бэ гээд л. Дандаа л улстөрчид байдаг юм билээ л дээ. Энэ бол бас их хөдөлмөр орсон. Манай сэтгүүлүүд ер нь нэлээд шандас сорьдог.  Тэгээд араас нь нөгөө сайн юмнуудаа хийсэн. Энд ер нь хэд, хэдэн сайн юм байгаа.

 “Хилс хэрэгт гүтгэгдэж, цагдаа нарт тамлуулж, шүүхээс хоёр удаа цаазын ял авахдаа 23-хан настай байлаа” гээд энэ нөгөө хилс хэргээр цаазын ял авдаг залуу байхгүй юу. Бид хэд энийг бас нэлээд вж байж олж байсан юм. Ц.Чинзориг агсны аавтайгаа уулзаж амжаагүй хоёр охины ярилцлага. Вьетнамаас азарга гүйж ирсэн гээд яриад байдаг шүү дээ. 

Энийг бас бид нар гурван жил хөөцөлдөж байж I эмнэлгийн эмч эгчийн аав, ээжийнх нь адуу юм байна. Бүр энэ эгчийн нэр дээрх адуу юм байна гэдгийг гаргаж ирсэн. Одоо энэ эгчийн талаар баримтат кино хийж байгаа юм билээ, хүмүүс. Манай сэдвүүдээр хүмүүс баримтат кино их хийсээн. Энэ Д.Пүрэвдорж гуай гэхэд бас нэг их тийм сайхан амьдрал биш юм байна лээ шүү дээ, зайлуул. Өөрийн гэсэн үр хүүхэдгүй.

“Сүүлчийн нүүдэлчид” ч гэсэн ялгаа байхгүй. Ингээд нэг уран бүтээлийн орчин бий болгох гээд хичээж байна. Манайхны ганц нэг нь одоо жүжгийн зохиол бичиж эхэлж байна. Бид хэдийн нэг мөрөөдөл юу юм бэ гэхээр, хаяа бас пиав тавьчихаад тойрч сууж ярилцана. 

Сая чамайг орж ирэхэд чинь нэг нь хоол хийж байгаа харагдаж байгаа биз. Манайхан үхэр худалдаж аваад ээлжлээд хоолоо хийчихдэг. Бид хэдэд Төрийн ордон руу давхиж ороод л, микрофон тулгаад л “Чи авлигалчин уу” энэ, тэр гэх зав байхгүй. Шал өөр юм бодчихсон, өөр юм төлөвлөчихсөн явж байгаа.

-Ном, сэтгүүл барьж авсан нь залуусын ур чадвар сайжрахад сайнаар нөлөөлжээ?

-Тэгж хэлж болно. Яг үр дүнгийн тухайд, бид нар ингээд энэ маягаар зургаа, долоон жил ажиллахад Б.Энхмартын “Бид болон Монголын тал нутаг чамд хайртай”, Б.Энхцэцэг эгчийн “Холдох тусмаа гэрэлтэнэ”, Ганаа эгчийн тэр Д.Дагвадорж эд нарын ярилцлага шиг байдаг юм уу, Баастын Золбаяр ахын “Бүлээн” гээд нийтлэл шиг, П.Хашчулуун ахын “Тэр ямар их хичээж байсан гээч”, Ж.Гангаа ахын хэдэн аян замын тэмдэглэл, “Омголон талын цагаан зээр хар цээр биш” ч байдаг юм уу, тэдний анзааны юм хийж чадаж байна уу гэхээр бас эргэлзээтэй байдаг. Тэгээд би бүр насыг нь тоолж үзээд байгаа юм. Эд нар ер нь хэдэн насандаа ийм гайхамшигтай юм хийчихэв ээ гэж...

-Ж.Гангаа агсан 40 хүрч байж сэтгүүл зүйд орж ирсэн, тэр нь x зөв болсон гэж ярьсан байдаг...

-Ж.Гангаа ах бид хоёр олон жил нэг редакцид ажилласан, яадаг ийдэгийг нь мэдэх юм чинь. Ингээд бодохоор манай хүүхдүүдийн одоо л нэг бяр нь ороод, жагсаж эхэлж байна. Нэг үгээр “Гэнэн” байхаа больж эхэлж байгаа байхгүй юу. За энийг ингэж олдог юм байна, ингэж хийдэг юм байна, тэгэхээр нь би ингэдэг юм байна гээд өөрийнхөө барилыг олчихсон. Цаашаа явах хэрэгтэй.  

Авьяас гэдэг юм чинь амархан ч төрчихдөг юм биш юм байна лээ л дээ.

-Цаг хугацаа хэрэгтэй л дээ. Томчуудыг хараад байхад яваандаа үзэхээ үзээд, мэдэхээ мэдчихээр сэдэв олох, бичих гэж зовохоо ч больчихдог юм шиг билээ?

-Тийм. Ж.Гангаа ах, Хашаа ах хоёр жишээ нь, зүгээр л инээд алдаж сууж байгаад биччихнэ. Биднийг чөлөөтэй юм хийж сургасан, “Өдрийн сонин”. Тэгээд энэ хэдийг бас нэг чөлөөтэй, юмнаас айхгүй, “Ингээд биччихвэл хэн юу гэх бол” гэдэггүй болгох гээд л явж байна.

“Зүүдэн бороо” дуу яаж төрснийг сонсчихоод бид хэд 1990-хэдэн онд Анагаах төгсөөд Сэлэнгэ рүү явсан хүмүүсээс хайж байж арай гэж олж байгаа байхгүй юу. Тэгээд мэдэх нь, тэр дууг төрүүлэх гэж зовоод байсан юм байхгүй, хэдхэн минутад төрсөн. Авъяас бол тийм л юм байна. Хотын гудамжинд явж байгаа зүгээр нэг хүнийг авъяастай хүн бол өнгөлөөд, гоё өнцөг олоод гаргаад ирж чаддаг байхгүй юу. Тэр жинхэнэ авъяас бол заавал хөгшин залуу гэхгүй.

Ойрд манай хэд намрын тарган хонь шиг тарчихаад л, “За тийшээ, ийшээ” гэсхийгээд л байцгааж байна.

Одоо бол нэлээд сайн бүтээл гаргах тал руу явья гэсэн бодол бий. Миний нэг захидаг юм нь, “Болоогүй байж битгий өөрийгөө магтаад байгаарай” гэдэг. Нэлээд барьж байсан. Одоо бол гайгүй, гайгүй сайн бүтээлүүдтэй болчихсон юм чинь нэг, нэгээрээ танигдах цаг чинь болж байна. Гэхдээ ер нь хүн ичихээргүй сайн юмтай болж байж л өөрийгөө гайгүй гэхгүй бол муухай шүү гэдэг.

Бид хэд чинь хамтдаа хоолтой хоолгүй, нойртой нойргүй ажиллана. Сүүлдээ “Сэтгэлийг нь татчихвал бие нь хаа холдох вэ” гэдэг шиг, сэтгүүл хийж байхад гэр рүүгээ харихгүй зургаа хоносон түүх байгаа шүү дээ, манайд. Коридорт явж байхдаа гуйваад байгаа юм чинь. Шөнөжингөө суугаад биччихсэн, судалгаа хийчихсэн. Бидэнд ямар хүн юм “Май” гээд өгөх биш, нэг хүнийг гэхэд хамгийн багадаа долоо хоног явуулна шүү дээ.

Улс төрчдөөс мөнгө авахгүйгээр болгочихье гээд “Сүүлчийн нүүдэлчин” номоо хийсэн. Ямар ч ажлыг сайн төлөвлөөд уйгагүй зүтгэх юм бол болдог гэдгийг л харуулах гээд. 

АМЬ ХАЛУУН, УРАН БҮТЭЭЛИЙН ОРЧИН БҮРДҮҮЛЭХИЙН ТУЛД РЕДАКЦ ОЛУУЛАА БАЙХ ЁСТОЙ

-Орчин үед редакциуд их цөөхөн хүнтэй, тэр хэрээрээ хийх ажил их, чанартай уран бүтээлд анхаарах боломж хомс байх болжээ. Яарч адгасан энэ орчин нөхцлөөсөө болоод авъяастай олон залуус чанартай бүтээл хийх завгүй, нэг талаар үрэгдэж дуусаж байгаа байдал ажиглагдаж байна. “Эргэлт”-ийн залуус харин өдөр тутмын ажлаа амжуулахын хажуугаар ном, сэтгүүл гаргаад, цаг хугацааны хувьд харьцангуй чөлөөтэй ажилладаг болов уу гэсэн сэтгэгдэл төрдөг?

 -Тэрийг бодохоор харамсалтай санагддаг. Авьяастай, хайран хүүхдүүдийг мөнгө олох хэрэгсэл, “зуудаг нохой” болгож явуулаад “алаад” байгаа юм. Дараагийн нэг шалтгаан нь, жаахан сортоотой, гайгүй явах гэж байгаа хэд нь ид авьяастай, юм хийх цаг хугацаагаа эрхлэгч болж, редакц байгуулах гэж үзээд, 4-5 хүний цалинг олох гэж хүний үүд сахиж, “Ах аа, эгч ээ мөнгө өгөөч ээ” гэж гуйж хайран он цаг хугацаагаа алддаг.

Тэгээд яг мэргэжлийн талаасаа ямар ч амжилт гаргасан юм байхгүй, хэдэн компьютер олж авч, байр түрээслэж байгаад сайт байгуулсан гэсэн түүхтэй л үлддэг. Ингэж явуулаад байгаад нь л жаахан харамсаад байдаг юм.

Мөнгө олох, уран бүтээл хийх хоёроо зэрэгцүүлэх ёстой юм шиг байгаа юм. Санхүүгээ эхэнд тавьчихаар... Хэзээ хэвлэл мэдээллийнхэн ийм увайгүй, “Муу авлигалчин, би чамтай үзэж тарна аа” гэж хүн сүрдүүлж давхиад байдаг байсан юм бэ. Тийм юм байгаагүй. Авьяастай мундагчуудтай нь бол аль хэдийнэ уулзаад учраад явчихдаг л байсан. Одоо бол мөнгө олох гэж өөрийгөө хүмүүст таниулах гэсэн хүмүүсийн бөөгнөрөл болж хувираад байна. 

Эндээс ер нь жаахан холдох л ёстой юм байна лээ. Тэгээд нэгэнт л энэ хэдэн хүмүүсийг ажиллуулж байгаа бол сайн уран бүтээл хийвэл түүгээрээ оюунаа тэтгээд явах юм байна. Тэрний дараа мөнхийн бүтээлтэй үлдэх ёстой юм байна. Хэдэн жилийн дараа дүнгээ тавиулаад “Манай ээж хүүхэд байхад л намайг хаячихаад яваад байдаг байсан. Ийм гоё юм хийдэг байж шүү” гээд аав, ээжээрээ бахархах хэмжээгээр байхгүй бол эргээд харсан чинь юу ч үгүй, нэг л их цаг хугацаан дээр явж байгаад юу ч үгүй хүмүүс шиг санагдаад байдаг.

-Урьд нэг сэдвийг түрүүлээд нэг редакц нь хөндчихсөн бол шинэ баримтууд нэмэхгүй л бол бусад нь орхидог байлаа. Өглөө үдээс хараад л “Өө энийг яг бичих гэж байсан чинь эднийх биччихэж” гээд нэг хэсэг хаядаг байсан шүү дээ. Одоо бол нэг асуудал гарахад бүгд хөнддөг. Энэ нь мэдээ голчилж байгаагийн шинж юм болов уу?

-Яах вэ, хуучин бол хөрөг, нийтлэл гээд сэтгүүлзүйн нарийн төвөгтэй төрлөөр хэн ч бичдэг, гэхдээ яг л стандартаа барьдаг байсан. Одоо тэр нь цөөрчихөөр гайгүй гарч ирснийг ньбас ч гэж анзаараад “Өө, энэ чинь гоё байна шүү дээ” гээд цаг бас жаахан эргэж байна л даа. Хайран чиг авьяастай хүүхдүүдийг хэн ч биш болгож байгаа улсуудыг харахаар л надад жаахан хэцүү байгаад байдаг.

Сайн уран бүтээл орон зай, цаг хугацаа өгч, жаахан юм бодож байж гардаг байхгүй юу. Өдөр тутмын юмаар нүдээд байхаар юу ч гарахгүй. Тэгэхээр, энэ тав, зургуулаа ажиллаж байгаа хүмүүс яаж байна вэ гэхээр... Энд бол манайхан чинь ёстой бөөн хэрүүл болно шүү дээ. Бужигналдаад л, “Чи тэгсэн, ингэсэн” гээд л... Редакц амь халуун байхын тулд олуулаа байх ёстой. Цөөхүүлээ ажилладаг олон сайтын редакциар орж үзсэн. Айлын оршуулганд орчихсон юм шиг, унжийсан, ажилдаа дарагдсан л хэдэн юмнууд байж байдаг шүү дээ.

-Сэтгүүлч мэргэжлийн нэг зорилго, сэтгүүлч хүний ажлын нэг үнэлгээ нь хийсэн ажил, хөндсөн сэдвийнх нь мөрөөр асуудал шийдэгдэх байдаг. Таны, танай редакцын хувьд хийсэн ажил үр дүнд хүрч баярлуулж байсан тохиолдол байдаг уу?

-Манай ажлуудын мөрөөр олон л арга хэмжээ авагдаж байсан. Яах вэ, цаг тухайн үеийн гоё урам л юм байна лээ л дээ. Жишээ нь, манайхан хандив хийж л байсан. Энэ ажилд гэхдээ тухайн хүндээ хандивыг яаж хүргэж өгөх вэ гэдэг их чухал. Манайхан жишээ нь, хандивын ажил зохион байгуулахдаа хүнээ ерөөсөө боддоггүй. Нэг хүүхдэд хандив босгож өглөө гэхэд “Манайх ийм юм хийчихлээ” гээд зураг, хөрөгтэй нь зарлачихдаг. Гэтэл тэр хүүхдийн таньж мэддэг, ангийнх нь хүүхдүүд “Чи муу хандив авч байсан л гар ш дээ” гээд байвал, тэр нь насан туршийнх нь тодотгол болчихвол яах вэ. Нэг юм хийчихээд тэрийгээ заавал олон түмэнд зарлаад байлгүй сэтгэл дотроо гоё нандигнаад байх юм бол улам илүү үнэ цэнэ орох юм байна гэж боддог.

-Эх сурвалж бол сэтгүүлч хүний хамгийн том баялаг. Сэтгүүлч хүн эх сурвалжаа хамгаалж явах ёстой. Сүүлийн үед манай сэтгүүлчид баримт их дэлгэдэг болсон. Гэхдээ гэрээ гэх мэт, цөөхөн хүний хүрээлэл мэдэж байх боломжтой баримтыг шууд дэлгээд тавьчих юм. Миний үед бол “Баримт байгаа бол итгэлтэй бич, яг баримтаа бол шүүх дээр л дэлгэ” гэдэг байсан санагдана. Тухайн баримтыг олж авах боломжтой хүн, боломж хязгаарлагдмал байгаад, эх сурвалжаа мэдэгдэх вий гэдэг хайр багассан мэт мэдрэмж төрөх боллоо?

-Сэтгүүлч хүний гол баялаг, үнэ цэнэ эх сурвалж мөн. Өөр дээрээ ярихад, хүмүүс яагаад надад итгэдэг байсан бэ гэхээр, “Өдрийн сонин” намайг өөд, уруугүй хөдөө орон нутаг руу явуулсан. Олон ч эх сурвалжтай уулзсан. Итгэлийг нь хэзээ ч алдаж байгаагүй. Тэр үед жирийн ажилтан байсан эх сурвалжууд сүүлдээ албан тушаал дээр очно, мэдээллийн хүрээ өргөжинө. Тийм учраас эх сурвалжаа хайрлаж, итгэлийг нь алдахгүй байвал сэтгүүлчийн мэдээлэл авах суваг, хүрээ жил ирэх тусам өргөжиж байдаг.