Шинэ үйлдвэржилт

Монгол Улс түүхийн шинэ товхимлын өмнө зогсож байна. Түүхэндээ үйлдвэржилтийн томоохон замыг туулж байсан манай орон одоо түүхий эд экспортлох загвараас ангижран, баялаг нөөцөө өөрийн нутагтаа боловсруулж, нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хоёр дахь үеийн үйлдвэржилтийг эхлүүлэх чухал сонголтын өмнө тулгараад байна.

Монгол Улс үйлдвэржилтийн өвөрмөц түүхтэй орон. Нүүдэлчин ахуйгаас XX зуунд үйлдвэржсэн орон болох хүртэлх замыг туулсан. Гэвч өнөөдөр олон арван жилийн турш барьж байгуулсан зүйлсийнхээ их хэсгийг алдсан. Эрдэс баялгаар баян Монгол Улс боловсруулаагүй түүхий эдийн ердөө экспортлогч болж, ингэснээр гадаадын эдийн засгийн хандивлагч болон хувирсан. 

Евразийн стратегийн судалгааны хүрээлэнгийн мэргэжилтэн Ц.Буянцогтоогийн үзэж буйгаар, Монгол Улс түүхий эдийн экспорт давамгайлах загвараа алхам алхмаар өөрчилж, нөөц баялгаа дотооддоо өргөн хүрээнд боловсруулах шийдэл рүү шилжих шаардлагатай. Өнөөдөр дэлхий дахинд үйлдвэрлэлийн дамжлагуудын төлөөх шинэ өрсөлдөөн өрнөж байгаа тул Монгол Улс дахин нэгэн чухал сонголтын өмнө зогсож байна. Бид түүхий эдээ тээвэрлэсээр байх уу, эсвэл үйлдвэржилтийн хоёр дахь үеийг эхлүүлэх үү. Манай улс үйлдвэрлэлээ шинэчлэх замыг туулж байсныг эргэн санах ёстой. Өөрийн түүхээс зөв дүгнэлт гаргах шаардлагатай.

1960-аад онд Юмжаагийн Цэдэнбалын удирдлаган дор Монгол Улс үйлдвэржилтийг түргэсгэх чиглэлтэй болсон. Тэр үед томоохон үйлдвэржилтийн кластерууд шинээр бий болж байв. Дархан төмөрлөгийн үйлдвэр үйлдвэрлэлийн төв болох ёстой байв. Чойбалсан эрчим хүч, нүүрс олборлолтын тулгуур цэг болж байв. Багануурт шинэ үйлдвэрүүд баригдсан. Эдгээр хот нь Монголыг малчин-аграри улсаас үйлдвэржсэн орон болгох тухай нэгдсэн төрийн стратегийн нэг хэсэг байлаа.

1970-1980-аад онд энэ чиглэл үргэлжилсэн. Талын голд шууд "Эрдэнэт" уулын баяжуулах үйлдвэрийг барьсан. Энэ Зөвлөлт-Монголын хамтарсан аж ахуйн нэгж нь дэлхийн хамгийн том зэс, молибдений үйлдвэрлэгчдийн нэг болсон. Үйлдвэр нь жинхэнэ технологийн дэвшлийн бэлгэ тэмдэг болж, одоо хүртэл бүс нутгийн хамгийн алдартай аж ахуйн нэгжүүдийн нэг хэвээр байна. Үйлдвэрлэлийг өргөжүүлэхээс гадна комбинат үндэсний ажилтнуудын хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан. Олон мянган монгол мэргэжилтэн орчин үеийн үйлдвэрлэлд боловсрол, туршлага хуримтлуулсан. Улс өөрийн инженерийн сургуулийг бий болгож эхэлсэн.

1990-ээд он манай үйлдвэрлэлийн хувьд хүнд жилүүд байв. Нэхмэл, гутал, ширний үйлдвэрүүд Хятадын импортын дарамт дор хаагдсан. Томоохон үйлдвэрлэлийн объектуудаас зөвхөн "Эрдэнэт" л үлдэнж, одоо чажилласаар байна. Гэхдээ боловсруулалтын төв биш, түүхий эдийн нийлүүлэгч болсон. Нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүнийг дотооддоо бий болгохын оронд Монгол Улс түүхий эдээ зарах болж, түүнийг боловсруулсан бүтээгдэхүүнийг гурван дахин үнээр худалдаж авах болсон. Үүнээс болж манай нөөц баялгийн гол орлого Монголд бус, гадаадын улсуудын төсөвт төвлөрөх болсон. Монгол Улс иргэдийнхээ сайн сайхан байдлыг нэмэгдүүлэхэд хангалттай ашиг олдоггүй. Манай ард түмэн ийм байдлыг засах чадвартай! Үүний тулд Монголд үйлдвэржилтийн шинэ үе яаралтай хэрэгтэй байна.

Энэ зам дээрх эхний алхам нь өөрийн нөөц баялгийн хяналтыг бэхжүүлэх юм. Монголын гадаадын аж ахуйн нэгжүүд дэх оролцоог манай ард түмэнд илүү ашигтай нөхцөлөөр дахин хянах нь зүйтэй. Хэрэв хэн нэгэн энэ тухай эргэлзэж байгаа бол бид Кыргызстаны жишээг авч болно. Кыргызүүд "Кумтор" алтны ордын ашиглалтын нөхцөлийг өөрчилж чадсан. Тэд зөвхөн өөрсдөд нь ашигтай нөхцөлөөр Канадын Centerra компани руу тээвэрлэж байв. Олон жилийн шүүхийн маргааны дараа Кыргызстан уурхайн хяналтыг төрд буцааж авч, одоо аж ахуйн нэгжийг бие даан амжилттай удирдаж байна.

Мэдээж Монголын шинэ үйлдвэржилтийг аль хэдийн байгаа төслүүдийн суурин дээр хэрэгжүүлэх шаардлагатай. “Эрдэнэт”-ийн суурин дээрх зэс боловсруулах үйлдвэр, Улаанбаатарт байгаа кабелын үйлдвэр, Дархан-Уул аймагт байгаа ган үйлдвэрийн комбинат, Багануурт байгаа нүүрсний пиролизын үйлдвэр, Алтанширээд байгаа улсын анхны газрын тос боловсруулах үйлдвэр нь баянмонгол үйлдвэрлэлийн суурь болж чадна. Гэвч энэ санаачилгууд одоогоор тусдаа хэвээр байна. Үйлдвэржилтийн шинэ үе нь үйлдвэрлэлийн хүч чармайлтыг нэгтгэхийг шаарддаг. Улсын хөгжлийг хангахын тулд улсад үндэсний үйлдвэрлэлийн аварга компани хэрэгтэй. Энэ компани түүхий эд олборлож, боловсруулж, дараа нь өөрөө борлуулна. Ийм бүрэн мөчлөгийн эдийн засгийн субъектууд дэлхийн зах зээлд тэгш өрсөлдөх чадвартай болно.

Манай бүтээгдэхүүн дэлхийд эрэлт хэрэгцээтэй байх болно. Зэс эрчим хүчний салбарт, ховор металлууд өндөр технологи, электроник, батлан хамгаалах үйлдвэрлэлд эрэлт хэрэгцээтэй байна. Монголд нийлүүлэгч бус, үйлдвэрлэгч болж энэ дамжлагад байр суурь эзлэхэд шаардлагатай бүх нөөц байгаа. Өмнө нь түүхий эдийн дагуул улс гэгдэж байсан олон улс өөрийн боловсруулах үйлдвэрлэлийг босгож, орлогоо нэмэгдүүлсэн. Жишээлбэл, өмнө нь газрын тос олборлодог байсан Персийн булангийн орнууд одоо чанартай нефть бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, түүнээс олсон ашгаа технологид хөрөнгө оруулдаг. Өмнө нь хүдэр импортлодог байсан Хятад улс дэлхийн хамгийн том ган үйлдвэрлэгч болсон. Африк, Азийн хөгжиж буй орнууд ч мөн нөөц баялаг боловсруулалтыг өөрсдийн нутаг дэвсгэрт шилжүүлэхийг эрмэлздэг. Энэ бол зүгээр нэг чиг хандлага биш, харин ирээдүйнхээ төлөөх тэмцэл юм. Байгалийн баялаг нөөцөөрөө хамгийн баян Монгол Улсад ч ийм боломж, чадвар бий.

Манай улс нүүдэлчин нийгмээс үйлдвэржсэн төрт улс хүртэлх амжилттай замыг аль хэдийн туулсан. Одоо цааш ахих хэрэгтэй. Тухайлбал, боловсруулаагүй түүхий эд тээвэрлэх загвараас нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх рүү шилжих шаардлага бий. Монголд ингэх бүх боломж байна. Нөөц баялаг, бэлтгэгдсэн ажилтан, ашигтай газарзүйн байршил байна. 

"Редакцын бус нийтлэл"